Przez lata prowadzenia biznesu inwestujesz czas, energię i kapitał w budowę firmy, która ma działać stabilnie i przewidywalnie. Każda zawarta umowa, każdy kolejny pracownik, każdy etap wzmacnia jej wartość nie tylko finansową, ale także organizacyjną i rynkową. W praktyce jednak wielu przedsiębiorców pomija jedno zasadnicze pytanie: co stanie się z firmą w razie mojej śmierci? Odpowiedź na to pytanie rzadko zależy od kondycji ekonomicznej przedsiębiorstwa, lojalności zespołu czy rozpoznawalności marki. W znacznie większym stopniu przesądza o niej forma prawna prowadzonej działalności. To ona decyduje, czy firma będzie mogła funkcjonować dalej, kto przejmie nad nią kontrolę i jakie ryzyka pojawią się po drodze.
Wybór formy prawnej nie jest więc wyłącznie decyzją organizacyjną ani księgową. To element zarządzania ryzykiem prawnym i sukcesyjnym, który ma bezpośrednie znaczenie dla bezpieczeństwa przedsiębiorstwa i jego właściciela. W tym kontekście warto przyjrzeć się dwóm najczęściej wybieranym w Polsce rozwiązaniom: jednoosobowej działalności gospodarczej oraz spółce z ograniczoną odpowiedzialnością – i zobaczyć, jak różnie „zachowują się” w sytuacjach granicznych.
Jednoosobowa Działalność Gospodarcza (JDG)
Jednoosobowa działalność gospodarcza jest najczęściej wybieraną formą prowadzenia firmy w Polsce. Jej popularność wynika z prostoty założenia (wystarczy jeden wniosek w CEIDG) oraz niskich kosztów początkowych. Ta łatwość jest jednak iluzoryczna, ponieważ w świetle prawa istnieje fundamentalne, egzystencjalne ryzyko: Twoja firma to Ty.
Skontaktuj się z nami!
KontaktZatem z chwilą Twojej śmierci byt prawny przedsiębiorstwa kończy się. Wyobraź sobie scenariusz: w dniu Twojej śmierci, Twoi spadkobiercy odkrywają, że nie mogą wypłacić pensji pracownikom, ponieważ konto firmowe zostało zamrożone. Kluczowy klient zrywa umowę, bo Twój NIP przestał istnieć. Flota leasingowanych pojazdów musi wrócić do leasingodawcy. Podobne problemy z ciągłością występują zresztą w spółce cywilnej, gdzie śmierć wspólnika co do zasady prowadzi do rozwiązania spółki, jeśli umowa nie stanowi inaczej.
Aby uniknąć natychmiastowego upadku firmy, ustawodawca wprowadził instytucję zarządcy sukcesyjnego. Jego powołanie pozwala na tymczasowe kontynuowanie działalności przedsiębiorstwa w spadku. Zarządca może prowadzić bieżące sprawy firmy, regulować zobowiązania i wykonywać umowy, co daje spadkobiercom czas na uporządkowanie spraw spadkowych. Należy jednak podkreślić z całą mocą, że jest to rozwiązanie tymczasowe, a nie docelowa strategia sukcesyjna. Zarząd sukcesyjny trwa co do zasady do dwóch lat, jednak w uzasadnionych przypadkach sąd może przedłużyć ten okres do pięciu lat. Jest to jednak procedura wyjątkowa, a nie gwarancja.
Analiza ryzyk sukcesyjnych pokazuje, że problemy z ciągłością działalności nie są wyłącznie domeną jednoosobowej działalności gospodarczej – występują one również w spółkach osobowych, w tym w spółce jawnej. To właśnie dlatego spółka z ograniczoną odpowiedzialnością stanowi stabilny fundament dla długofalowego planowania sukcesji.
Spółka z o.o.
Fundamentalna różnica, która stanowi o strategicznej przewadze spółki z o.o., jest prosta: spółka jest odrębną osobą prawną. Istnieje niezależnie od swoich właścicieli (wspólników). Ma własny NIP, REGON, majątek i zdolność do zawierania umów. Twoja śmierć jako wspólnika nie narusza jej tożsamości prawnej. Umowy spółki z pracownikami, kontrahentami, bankami czy leasingodawcami pozostają w mocy. Konta bankowe działają bez zakłóceń, a zarząd może kontynuować realizację strategii.
Twoi spadkobiercy dziedziczą konkretne, zbywalne aktywo – udziały w spółce. Taka forma dziedziczenia znacząco upraszcza podział majątku i pozwala na elastyczne zarządzanie nim w przyszłości. Należy pamiętać. Że spadkobiercy mogą wspólnie zarządzać spółką, podzielić się udziałami, sprzedać je lub umówić się na spłatę jednego z nich.
Najważniejszym instrumentem kontroli, jakiego nie da Ci JDG jest umowa spółki z o.o. Zgodnie z art. 183 Kodeksu spółek handlowych, umowa pozwala Ci precyzyjnie zaprojektować przyszłość firmy. Możesz w niej np. ograniczyć lub całkowicie wyłączyć wstąpienie do spółki określonych spadkobierców przy jednoczesnym precyzyjnym określeniu zasad spłaty tych spadkobierców, którzy zostali wyłączeni z dziedziczenia udziałów.
Umowa musi przy tym również jasno definiować mechanizm dalszego losu udziałów. Czy przewiduje ich przymusowe umorzenie przez spółkę? A może przyznaje pozostałym wspólnikom prawo ich pierwokupu? Bez precyzyjnego mechanizmu transferu lub umorzenia udziałów, klauzula wyłączająca spadkobierców może zostać podważona prawnie, prowadząc do chaosu i sporów własnościowych, którym miała zapobiegać. To potężne narzędzie pozwala założycielom precyzyjnie zaprojektować przyszły skład właścicielski, chroniąc firmę przed rozdrobnieniem lub przejęciem przez osoby bez kompetencji.
Dzięki temu mechanizmowi możesz zapewnić, że udziały w firmie obejmie tylko to dziecko, które od lat angażuje się w jej rozwój, jednocześnie gwarantując sprawiedliwą spłatę finansową pozostałym spadkobiercom. To narzędzie do nagradzania zaangażowania i ochrony firmy przed wewnętrznymi konfliktami czy przejęciem przez osoby bez kompetencji. To narzędzie strategiczne, całkowicie niedostępne dla właściciela JDG.
Warto przy tym pamiętać, że udziały w spółce z o.o. mogą być również przedmiotem zapisu windykacyjnego, co otwiera dodatkowe możliwości planowania sukcesji – jest to jednak zagadnienie wymagające odrębnego omówienia.
Transformacja JDG w Spółkę z o.o.
Przekształcenie jednoosobowej działalności gospodarczej w spółkę z o.o. nie powinno być postrzegane wyłącznie jako formalna zmiana formy prawnej, lecz jako świadoma decyzja strategiczna. Powinno być raczej postrzegane jako inwestycja w bezpieczeństwo i stabilność firmy. Spółka powstała w wyniku przekształcenia z mocy prawa wstępuje we wszystkie prawa i obowiązki przedsiębiorcy przekształcanego. Choć uzyskuje odrębny numer NIP, dla celów podatkowych zachowana zostaje ciągłość rozliczeń, co w praktyce pozwala na kontynuowanie działalności bez zakłóceń i bez konieczności renegocjowania podstawowych umów.
Przekształcenie porządkuje również strukturę właścicielską i organizacyjną przedsiębiorstwa, przygotowując je na dalsze scenariusze rozwojowe, w tym na potencjalną sprzedaż. W realiach transakcji M&A spółka z o.o. jest formą znacznie bardziej przejrzystą i przewidywalną – zarówno na etapie wstępnej analizy, jak i w procesie due diligence.
Wreszcie, przekształcenie w spółkę z o.o. otwiera drogę do bardziej zaawansowanych i bezpiecznych narzędzi sukcesyjnych jak Fundacja Rodzinna. Przekształcenie JDG w spółkę z o.o. jest więc strategicznym warunkiem wstępnym, otwierającym drogę do wykorzystania najbardziej zaawansowanego narzędzia wielopokoleniowej sukcesji w polskim prawie.
Zapraszamy do kontaktu w celu umówienia konsultacji, podczas której przeprowadzimy analizę ryzyka sukcesyjnego dla Państwa obecnej formy prawnej i przedstawimy mapę drogową transformacji, która zabezpieczy przyszłość firmy. Każda struktura biznesowa wymaga indywidualnej analizy – inne ryzyka pojawiają się w firmach rodzinnych, inne w biznesach operacyjnych czy inwestycyjnych.
Joanna Jaszczyk
radca prawny
