Nowe regulacje dotyczące Fundacji Rodzinnych i sukcesji. Jakie zmiany w ustawodawstwie nas czekają?

Od momentu wejścia w życie ustawy 22 maja 2023 roku, fundacja rodzinna stała się jednym z najpopularniejszych instrumentów planowania sukcesji w Polsce. W niespełna dwa lata od wprowadzenia przepisów, ogromne zainteresowanie potwierdzają dane statystyczne: do końca kwietnia 2025 roku złożono łącznie 3866 wniosków o rejestrację, a 2529 fundacji zostało już wpisanych do rejestru. Ten legislacyjny sukces napotkał jednak na wyzwania natury praktycznej, które w istotny sposób wpływają na codzienne funkcjonowanie tych podmiotów i pewność obrotu gospodarczego. 

Kluczowym problemem jest centralizacja procesu rejestracji. Wszystkie wnioski, zarówno o rejestrację nowej fundacji, jak i o wpis zmian, rozpatrywane są przez jeden dedykowany sąd – Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim. Taka organizacja, przy lawinowo rosnącej liczbie spraw, doprowadziła do znacznego wydłużenia czasu oczekiwania na wpis. Początkowo proces ten trwał około 3 miesięcy, jednak obecnie średni czas oczekiwania na wpis znacznie wydłużył i niekiedy wynosi nawet do 12 miesięcy, co stawia pod znakiem zapytania efektywność całego systemu. 

Opóźnienia te, w połączeniu z brakiem elektronicznego dostępu do Rejestru Fundacji Rodzinnych (RFR), tworzą stan niepewności prawnej. Bieżąca weryfikacja danych fundacji, a w szczególności zasad jej reprezentacji, jest znacznie utrudniona. Dla kontrahentów oznacza to ryzyko zawierania umów z osobami, których uprawnienia nie zostały jeszcze formalnie potwierdzone w rejestrze. Sytuację komplikuje fakt, że uzyskanie papierowego odpisu z  rejestru również trwa około miesiąca, co w dynamicznym środowisku biznesowym jest terminem nieakceptowalnym. 

Oprócz wyzwań proceduralnych, fundatorzy i beneficjenci muszą przygotować się na nadchodzące zmiany legislacyjne. Ministerstwo Finansów, w odpowiedzi na promowanie fundacji jako narzędzia do optymalizacji podatkowej, zapowiedziało nowelizację przepisów, która ma na celu uszczelnienie systemu. Zmiany te wpłyną na strategie podatkowe fundacji i wymagają od wszystkich zainteresowanych śledzenia prac legislacyjnych, aby dostosować swoje plany do nowego otoczenia prawnego. 

Fundacja Rodzinna – co to jest i jaki cel jej przyświeca? 

Fundacja rodzinna to strategiczne narzędzie prawne, którego wprowadzenie do polskiego porządku prawnego było odpowiedzią na realne potrzeby firm rodzinnych. Wiele z nich, powstałych na przełomie lat 80. i 90., stoi obecnie przed historycznym wyzwaniem- przekazaniem wypracowanego przez lata majątku i biznesu kolejnym pokoleniom. Fundacja pozwala na przeprowadzenie tego procesu w sposób zaplanowany, chroniąc integralność firmy i realizując długofalową wizję jej założyciela. 

Zgodnie z art. 2 Ustawy o fundacji rodzinnej, jest to osoba prawna utworzona w celu gromadzenia mienia, zarządzania nim w interesie beneficjentów oraz spełniania na ich rzecz świadczeń. W praktyce oznacza to stworzenie odrębnego bytu prawnego, który staje się właścicielem majątku (np. udziałów w spółkach, nieruchomości, środków finansowych) i zarządza nim zgodnie z wolą fundatora, zapisaną w statucie. 

Kluczowe zadania i cele fundacji rodzinnej można ująć w następujących punktach: 

1. Fundacja zapobiega rozdrobnieniu kluczowych aktywów, takich jak udziały w firmie rodzinnej, w wyniku podziałów spadkowych. Pozwala to na utrzymanie spójnej kontroli nad przedsiębiorstwem i jego stabilny rozwój. 
2. Dzięki preferencyjnym zasadom opodatkowania, zyski (np. dywidendy) mogą być reinwestowane bez bieżącego obciążenia podatkowego na poziomie fundacji. Umożliwia to efektywniejsze budowanie kapitału na przyszłość. 
3. Fundator może precyzyjnie określić, kto, kiedy i na jakich warunkach będzie otrzymywał wsparcie finansowe. Świadczenia mogą obejmować m.in. pokrycie kosztów utrzymania, kształcenia czy leczenia, zabezpieczając przyszłość członków rodziny. 
4. Fundacja pozwala na oddzielenie majątku prywatnego od bieżących ryzyk związanych z działalnością operacyjną prowadzoną przez spółki zależne. Tworzy stabilną strukturę właścicielską, odporną na kryzysy i konflikty rodzinne. 

Szczegółowe zasady funkcjonowania fundacji, w tym jej cele, struktura organów oraz prawa i obowiązki beneficjentów, określa jej statut – dokument o fundamentalnym znaczeniu dla jej przyszłego działania. 

Ustawa o Fundacji Rodzinnej – aktualny stan prawny i zapowiadane zmiany 

Ramy prawne funkcjonowania fundacji rodzinnych określa kompleksowa Ustawa z dnia 26 stycznia 2023 r. Mimo że jest to akt stosunkowo nowy, jego praktyczne zastosowanie ujawniło obszary wymagające doprecyzowania. W odpowiedzi na te wyzwania, a także na próby wykorzystywania fundacji w celach niezgodnych z jej pierwotnym przeznaczeniem, Ministerstwo Finansów zapowiedziało prace nad nowelizacją przepisów. 

Główną motywacją resortu finansów jest przeciwdziałanie promowaniu fundacji rodzinnej jako narzędzia do agresywnej optymalizacji podatkowej. Ustawodawca od początku podkreślał, że nadrzędnym celem tej instytucji jest planowanie sukcesji międzypokoleniowej, a nie unikanie opodatkowania. Zapowiadane zmiany mają na celu wzmocnienie tego założenia i uszczelnienie systemu podatkowego. 

Choć projekt nowelizacji nie został jeszcze opublikowany, Ministerstwo Finansów ogłosiło kluczowe kierunki planowanych zmian: 

Tymczasowe wyłączenie ze zwolnienia podatkowego (tzw. lock-up): Planowane jest wprowadzenie 3-letniego okresu, w którym przychody ze zbycia aktywów (np. udziałów) wniesionych do fundacji nie będą korzystały ze zwolnienia z podatku CIT. Ma to zapobiegać krótkoterminowym transakcjom optymalizacyjnym, polegającym na wniesieniu aktywów do fundacji wyłącznie w celu ich sprzedaży bez podatku. 

Objęcie fundacji przepisami o CFC: Fundacje rodzinne mają zostać objęte regulacjami dotyczącymi kontrolowanych jednostek zagranicznych (CFC), co ma na celu uniemożliwienie odraczania lub unikania opodatkowania dochodów osiąganych za pośrednictwem podmiotów zagranicznych. 

Doprecyzowanie zasad opodatkowania: Planowane jest wyjaśnienie skutków podatkowych posiadania przez fundację udziałów w zagranicznych spółkach transparentnych podatkowo, aby zapobiec nieopodatkowaniu bieżącej działalności, np. handlowej. 

Wyłączenie najmu krótkoterminowego: Resort finansów zapowiedział usunięcie przychodów z najmu krótkoterminowego z katalogu dochodów zwolnionych z opodatkowania, co spotkało się jednak z negatywną oceną sądów administracyjnych w dotychczasowych sporach. 

Należy podkreślić, że zapowiedzi Ministerstwa Finansów spotkały się ze stanowczym sprzeciwem licznych środowisk przedsiębiorców i firm rodzinnych. Silna opozycja ze strony biznesu jest głównym powodem, dla którego do dzisiaj nie opublikowano formalnego projektu ustawy nowelizującej. Taka sytuacja tworzy stan niepewności legislacyjnej, ale daje również nadzieję na kontynuację dialogu i wypracowanie zmian, które nie zaszkodzą idei fundacji, a jednocześnie usprawnią jej funkcjonowanie. 

Dla kogo idealna jest fundacja rodzinna? Profil fundatora i beneficjenta 

Fundacja rodzinna jest narzędziem uniwersalnym, które wykracza poza stereotypowe postrzeganie jej jako rozwiązania wyłącznie dla właścicieli wielkich korporacji. W rzeczywistości jest to elastyczny instrument dla każdego, kto myśli o świadomym, długoterminowym i bezpiecznym zarządzaniu zgromadzonym majątkiem rodzinnym, niezależnie od jego skali. 

Idealny fundator to osoba fizyczna z pełną zdolnością do czynności prawnych, najczęściej przedsiębiorca, inwestor lub osoba majętna, która chce świadomie zaplanować przyszłość swojego majątku. Motywuje ją potrzeba uporządkowania sukcesji biznesu i aktywów w sposób gwarantujący ich trwałość, uniknięcia rozdrobnienia majątku (zwłaszcza udziałów w firmie rodzinnej), zabezpieczenia finansowego przyszłych pokoleń, w tym osób niepełnoletnich lub nieprzygotowanych do zarządzania majątkiem, a także oddzielenia majątku prywatnego od ryzyk związanych z działalnością gospodarczą. 

Krąg potencjalnych beneficjentów jest szeroki i może obejmować: 

• Osoby fizyczne, w tym: sam fundator, małżonek, zstępni (dzieci, wnuki), wstępni (rodzice, dziadkowie) i rodzeństwo fundatora, inne osoby wskazane w statucie, również niespokrewnione z fundatorem. 

• Organizacje pozarządowe prowadzące działalność pożytku publicznego, co pozwala na realizację celów filantropijnych i dobroczynnych. 

Elastyczność w definiowaniu kręgu beneficjentów oraz zakresu ich uprawnień jest jednym z największych atutów fundacji. Pozwala to na realizację złożonych, wielopokoleniowych celów fundatora, które muszą być precyzyjnie i jednoznacznie zapisane w akcie założycielskim i statucie, stanowiących fundament prawny fundacji. 

Akt założycielski i zasady działania – fundament prawny fundacji 

Akt założycielski oraz statut to dokumenty o fundamentalnym znaczeniu, które można porównać do konstytucji fundacji rodzinnej. To one definiują jej tożsamość, misję, cele oraz wewnętrzne mechanizmy działania. Ich staranne i przemyślane przygotowanie jest kluczowe dla uniknięcia przyszłych sporów i zapewnienia sprawnego funkcjonowania zgodnie z wolą fundatora na przestrzeni wielu lat. 

Dobrze przygotowany statut powinien być zatem „szyty na miarę”. Musi nie tylko regulować kwestie prawne, ale przede wszystkim odzwierciedlać wartości i wizję fundatora. To w nim określa się, jak mają być wypłacane świadczenia (np. uzależniając je od wieku, wykształcenia czy sytuacji życiowej beneficjentów), jakie są zasady inwestowania majątku oraz jak rozwiązywać potencjalne konflikty. Praca nad statutem to w rzeczywistości proces tworzenia międzypokoleniowej umowy, która stanie się fundamentem trwałości firmy i harmonii w rodzinie. 

Sukcesja i zachowek a Fundacja Rodzinna 

Roszczenia o zachowek stanowią jedno z największych wyzwań w procesie sukcesji w Polsce. Mogą one prowadzić do konieczności spłaty znacznych sum pieniężnych uprawnionym spadkobiercom, co nierzadko zagraża płynności finansowej firmy rodzinnej lub zmusza do sprzedaży kluczowych składników majątku. Fundacja rodzinna, choć nie eliminuje prawa do zachowku, wprowadza mechanizmy pozwalające na świadome zarządzanie tą kwestią i ochronę integralności dziedzictwa. 

Ustawa o fundacji rodzinnej w nowatorski sposób modyfikuje przepisy Kodeksu cywilnego. Zgodnie z nowymi regulacjami, fundusz założycielski wniesiony przez spadkodawcę do fundacji oraz mienie otrzymane przez uprawnionych w związku z jej rozwiązaniem są doliczane do spadku przy obliczaniu tzw. substratu zachowku, czyli podstawy do jego wyliczenia. Oznacza to, że majątek przekazany fundacji jest brany pod uwagę przy ustalaniu wysokości należnych roszczeń. 

Kluczowe jest jednak istotne ograniczenie czasowe: nie dolicza się do spadku funduszu założycielskiego wniesionego dawniej niż 10 lat przed otwarciem spadku (czyli śmiercią fundatora), chyba że fundacja jest jednym ze spadkobierców. To rozwiązanie pozwala fundatorowi, przy odpowiednio wczesnym zaplanowaniu sukcesji, na ograniczenie przyszłych roszczeń. 

Z perspektywy praktycznej, najważniejszą zmianą jest zasada dotycząca beneficjentów. Świadczenia (pieniężne lub niepieniężne) otrzymane przez osobę uprawnioną do zachowku bezpośrednio od fundacji rodzinnej są zaliczane na poczet należnego jej zachowku. Dzięki temu fundacja może w sposób zaplanowany i rozłożony w czasie zaspokajać roszczenia, wypłacając świadczenia zgodnie z harmonogramem i możliwościami finansowymi, bez konieczności nagłej wyprzedaży majątku. 

Podsumowując, fundacja rodzinna nie jest sposobem na całkowite „pominięcie” zachowku, ale daje fundatorowi skuteczne narzędzia do jego zaspokojenia w sposób kontrolowany. Pozwala to chociażby na ochronę kluczowych aktywów, takich jak udziały w firmie rodzinnej, przed przymusową sprzedażą w celu spłaty spadkobierców. 

Koszty i prowadzenie Fundacji Rodzinnej 

Założenie i prowadzenie fundacji rodzinnej należy traktować jako strategiczną decyzję inwestycyjną, która ma na celu zabezpieczenie i pomnażanie majątku na przestrzeni pokoleń. Jak każda inwestycja, wymaga ona analizy kosztów, zarówno tych jednorazowych, związanych z jej powołaniem, jak i bieżących, związanych z jej codziennym funkcjonowaniem. 

Poniższa tabela przedstawia zestawienie głównych kategorii kosztów: 

Oprócz kosztów finansowych, fundacja wiąże się z obowiązkami administracyjnymi. Do kluczowych należy konieczność prowadzenia i regularnej aktualizacji spisu mienia, w którym ewidencjonowane są wszystkie aktywa wniesione do fundacji, oraz listy beneficjentów, zawierającej dane osób uprawnionych do otrzymywania świadczeń. 

Prawidłowe zarządzanie finansami i administracją jest fundamentalnym zadaniem organów fundacji. To właśnie ich struktura, kompetencje i zasady reprezentacji decydują o skuteczności i bezpieczeństwie działania fundacji w długim horyzoncie czasowym. 

Kto reprezentuje fundację? Organy i zasady działania 

Klarowna struktura zarządcza oraz jednoznacznie określone zasady reprezentacji są kluczowe dla zapewnienia pewności obrotu prawnego i skutecznej realizacji woli fundatora. Ustawa o fundacji rodzinnej precyzyjnie reguluje, kto i na jakim etapie jest uprawniony do działania w imieniu fundacji. 

Zasady reprezentacji zmieniają się w zależności od statusu prawnego fundacji: 

• Fundacja rodzinna w organizacji (od momentu założenia do wpisu do rejestru) jest reprezentowana przez fundatora. Może on również powołać w tym celu pełnomocnika. 

• Fundacja rodzinna (po wpisie do rejestru i uzyskaniu osobowości prawnej) jest reprezentowana przez Zarząd. W przypadku zarządu wieloosobowego, zasadą jest reprezentacja łączna, wymagająca współdziałania dwóch członków zarządu, chyba że statut stanowi inaczej (np. przewiduje reprezentację samodzielną). 

Ustawa przewiduje trzy podstawowe organy fundacji rodzinnej, których kompetencje i zasady działania określa statut: 

• Zarząd: Jest to organ wykonawczy, odpowiedzialny za bieżące prowadzenie spraw fundacji, reprezentowanie jej na zewnątrz, realizację celów statutowych oraz zarządzanie jej majątkiem. Do jego obowiązków należy m.in. prowadzenie listy beneficjentów i realizacja świadczeń. 

• Zgromadzenie Beneficjentów: To organ decyzyjny, w skład którego wchodzą beneficjenci wskazani w statucie. Do jego kluczowych kompetencji należy m.in. rozpatrywanie i zatwierdzanie sprawozdań finansowych, udzielanie absolutorium członkom organów z wykonania przez nich obowiązków oraz wybór firmy audytorskiej. 

• Rada Nadzorcza: Pełni funkcje kontrolne i nadzorcze wobec zarządu. Jej ustanowienie jest obowiązkowe, gdy liczba beneficjentów przekracza 25 osób. W pozostałych przypadkach ma charakter fakultatywny. 

Darowizny i pożyczki w Fundacji Rodzinnej 

Fundacja rodzinna nie jest statycznym „skarbcem”, lecz dynamicznym podmiotem prawnym, który może aktywnie pomnażać swój majątek i wykorzystywać go do realizacji celów statutowych. Do instrumentów, które zwiększają jej elastyczność finansową, należą możliwość przyjmowania darowizn oraz udzielanie finansowania wewnątrz grupy rodzinnej i biznesowej. 

Fundacja może powiększać swój majątek nie tylko poprzez wniesienie funduszu założycielskiego przez fundatora przy jej tworzeniu. W trakcie swojego funkcjonowania może również otrzymywać darowizny zarówno od samego fundatora, jak i od osób trzecich, co pozwala na dalszą konsolidację i akumulację kapitału rodzinnego. 

Jedną z form dozwolonej działalności gospodarczej, precyzyjnie określonej w art. 5 Ustawy, jest udzielanie pożyczek. Działalność ta jest jednak ściśle ograniczona do określonego kręgu podmiotów, co podkreśla sukcesyjny i rodzinny charakter fundacji. Fundacja może udzielać pożyczek wyłącznie: 

• Spółkom kapitałowym, w których posiada udziały lub akcje. 

• Spółkom osobowym, w których uczestniczy jako wspólnik. 

• Beneficjentom. 

Takie rozwiązanie niesie ze sobą istotne korzyści. Z perspektywy podatkowej, odsetki od udzielonych pożyczek są przychodem fundacji, który korzysta ze zwolnienia z podatku CIT. Pozwala to na efektywne finansowanie działalności spółek z grupy kapitałowej lub wspieranie potrzeb finansowych beneficjentów bez bieżącego obciążenia podatkowego. 

Mechanizmy te czynią fundację rodzinną elastycznym narzędziem do zarządzania płynnością finansową i optymalizacji przepływów kapitałowych w ramach całej struktury rodzinnej i biznesowej, wspierając realizację długoterminowych celów inwestycyjnych i osobistych. 

Fundacja Rodzinna jako projekt na pokolenia 

Fundacja rodzinna w ciągu niespełna dwóch lat od wprowadzenia udowodniła, że jest potężnym i potrzebnym narzędziem sukcesyjnym, które skutecznie odpowiada na wyzwania stojące przed polskimi przedsiębiorcami. Jej popularność świadczy o głębokiej potrzebie planowania przyszłości firm i majątków w sposób stabilny i przemyślany. Sukces ten wymaga jednak świadomego i strategicznego podejścia, które uwzględnia zarówno możliwości, jak i istniejące wyzwania. 

Potencjalni fundatorzy powinni traktować założenie fundacji nie jako jednorazową czynność prawną, lecz jako projekt na pokolenia. Sukces nie jest tu jednak automatyczny. Wymaga od Ciebie jako fundatora świadomości, starannego planowania i zrozumienia, że jest to narzędzie sukcesyjne, a nie tarcza podatkowa. 

Fundacja rodzinna to potężne narzędzie, które może zbudować dobrobyt na pokolenia. Czy Twoja rodzina jest gotowa, by świadomie napisać swoją wielopokoleniową historię? 

Joanna Jaszczyk
Radca prawny