Zabezpieczenie roszczeń w sporach – kiedy warto złożyć wniosek i jak go przygotować?

Czym jest zabezpieczenie roszczenia w postępowaniu cywilnym? 

Wyobraź sobie, że prowadzisz spór sądowy, inwestujesz czas, pieniądze i energię, a po dwóch czy trzech latach wygrywasz… tylko po to, by dowiedzieć się, że druga strona nie ma już majątku, w tym jakichkolwiek pieniędzy, z których można odzyskać swoje ciężko wywalczone należności. Brzmi jak koszmar przedsiębiorcy? Właśnie przed takimi sytuacjami ma chronić zabezpieczenie roszczenia. 

Zabezpieczenie roszczenia w postępowaniu cywilnym to instytucja uregulowana w Kodeksie postępowania cywilnego (KPC), której celem jest ochrona interesów powoda jeszcze przed zakończeniem procesu. Co istotne – zabezpieczenie nie może zmierzać do zaspokojenia roszczenia. Nie chodzi o to, aby „wygrać sprawę wcześniej”, lecz by zagwarantować albo co najmniej częściowo zapewnić, że przyszły wyrok będzie miał realną wartość. 

W praktyce oznacza to możliwość „zamrożenia” określonych składników majątku pozwanego, uregulowania tymczasowych relacji między stronami albo zabezpieczenia mienia na poczet przyszłych roszczeń. Może to dotyczyć zarówno zabezpieczenia roszczeń pieniężnych, jak i zabezpieczenia roszczenia niepieniężnego – np. zakazu określonych działań. 

Dla wielu przedsiębiorców moment złożenia wniosku o zabezpieczenie roszczenia bywa punktem zwrotnym w sporze. To sygnał: „traktuję tę sprawę poważnie i dbam o swoje interesy”. 

Kiedy warto złożyć wniosek o zabezpieczenie roszczenia? 

Nie każdy spór wymaga zabezpieczenia. Ale są sytuacje, w których brak reakcji może kosztować naprawdę dużo. 

Wniosek o zabezpieczenie roszczenia warto rozważyć wtedy, gdy istnieje realna obawa, że bez zabezpieczenia wykonanie przyszłego wyroku – choćby w części – okaże się niemożliwe albo poważnie utrudnione. I nie zawsze chodzi tu o działania nieuczciwe czy zmierzające do pokrzywdzenia wierzycieli. 

Często ryzyko wynika z całkowicie legalnych decyzji biznesowych. Dłużnik może sprzedać nieruchomość, zbyć udziały, zakończyć działalność, wypłacić środki z rachunków czy przenieść aktywa do innego projektu. Może też swobodnie dysponować swoim majątkiem lub podejmować określone działania komunikacyjne czy organizacyjne, które – bez zabezpieczenia – zmienią sytuację faktyczną czy finansową dłużnika nie do odwrócenia. 

W takich przypadkach zabezpieczenie roszczenia nie jest reakcją na nadużycie, lecz narzędziem zapobiegającym utracie sensu procesu. Pozwala „zamrozić” określony stan rzeczy na czas sporu, zanim nawet zgodne z prawem działania jednej ze stron doprowadzą do tego, że nawet korzystny wyrok pozostanie wyłącznie formalnym sukcesem. 

Powyższe często dotyczy zabezpieczenia roszczeń pieniężnych na nieruchomości, ustanowienia hipoteki przymusowej albo zajęcia rachunków bankowych. W sprawach gospodarczych liczy się czas – im wcześniej złożony wniosek o zabezpieczenie roszczenia, tym większa szansa na realną ochronę. 

Zabezpieczenie bywa też kluczowe w sprawach bardziej specyficznych, np.:
 

• kredyt frankowy – zabezpieczenie poprzez wstrzymanie obowiązku spłaty rat, 

• zabezpieczenie roszczeń alimentacyjnych, 

• sprawy o zabezpieczenie roszczeń niepieniężnych, np. zakaz konkurencji, 

• czy nawet branżowe przypadki jak zabezpieczenie roszczeń – odpady, gdzie stawką jest ciągłość działalności i ryzyko administracyjne. 

Jeżeli czujesz, że druga strona gra na czas – to zwykle najlepszy moment, by działać. 

Zabezpieczenie roszczeń pieniężnych i niepieniężnych – różnice 

Choć pojęcie zabezpieczenia roszczenia brzmi jednolicie, w praktyce mamy do czynienia z dwoma zupełnie różnymi światami. Inaczej wygląda zabezpieczenie roszczeń pieniężnych, a inaczej zabezpieczenie roszczeń niepieniężnych. Różnica nie sprowadza się wyłącznie do techniki prawnej – chodzi o zupełnie inne ryzyka i inne cele. 

W przypadku zabezpieczenia roszczeń pieniężnych stawką są konkretne pieniądze. Przedsiębiorca chce mieć pewność, że jeżeli wygra proces, będzie z czego wyegzekwować należność. Dlatego w grę wchodzą takie środki jak zajęcie rachunków bankowych, wierzytelności, wynagrodzenia czy zabezpieczenie roszczeń pieniężnych na nieruchomości poprzez hipotekę przymusową. To klasyczna ochrona przed wyzbywaniem się majątku i „uciekaniem” z długiem. 

Tu kluczowe znaczenie ma suma zabezpieczenia – nie może ona przekraczać wartości dochodzonego roszczenia wraz z odsetkami i kosztami. Co równie ważne, zabezpieczenie roszczeń pieniężnych nie może zmierzać do ich faktycznego zaspokojenia. To nie jest egzekucja. To zabezpieczenie przyszłości. 

Zupełnie inaczej wygląda zabezpieczenie roszczeń niepieniężnych. Tu pieniądze często schodzą na dalszy plan. Liczy się czas, kontrola sytuacji i zapobieżenie szkodzie, której później nie da się już naprawić. Może chodzić o zakaz konkurencji, ochronę tajemnicy przedsiębiorstwa, wstrzymanie określonych działań albo uregulowanie relacji między stronami na czas procesu. 

W takich sprawach sąd ma większą swobodę. Może zastosować środki „szyte na miarę”, dostosowane do konkretnego konfliktu. Co istotne, przy roszczeniach niepieniężnych prawo dopuszcza odstępstwo od zasady, że zabezpieczenie nie może zmierzać do zaspokojenia roszczenia, jeżeli jest to konieczne, by zapobiec poważnej, nieodwracalnej szkodzie. 

Dla przedsiębiorcy oznacza to jedno: dobór rodzaju zabezpieczenia musi wynikać z realnego celu, jaki chce osiągnąć. 

Jakie środki zabezpieczenia przewiduje KPC? 

Wielu przedsiębiorców myśli o zabezpieczeniu w jeden, bardzo uproszczony sposób: „zablokować konto dłużnika”. Tymczasem Kodeks postępowania cywilnego daje znacznie szerszy wachlarz narzędzi, które można dopasować do charakteru sporu, branży i realnego ryzyka. Nie jest to zamknięta lista, ale zestaw różnych mechanizmów, po które sięgnąć zależy w zależności od tego na czym szukającemu ochrony przedsiębiorcy najbardziej zależy. 

W sprawach o zapłatę można sięgnąć po klasyczne formy zabezpieczenia roszczeń pieniężnych, które mają jeden cel: nie dopuścić do „zniknięcia” majątku obowiązanego zanim zapadnie wyrok. 

W sprawach o zabezpieczenie roszczeń pieniężnych sąd może m.in. zająć rachunki bankowe, wierzytelności, ruchomości czy inne prawa majątkowe dłużnika. Bardzo istotnym instrumentem – szczególnie w sporach gospodarczych – jest obciążenie nieruchomości hipoteką przymusową. To rozwiązanie szczególnie istotne wtedy, gdy dłużnik posiada nieruchomości, ale brakuje mu płynności finansowej. Zabezpieczenie roszczeń pieniężnych na nieruchomości skutecznie blokuje możliwość jej swobodnego zbycia. 

W określonych sytuacjach możliwe jest również ustanowienie zakazu zbywania określonych praw, objęcie przedsiębiorstwa lub jego części zarządem przymusowym, a nawet ingerencja w sposób prowadzenia działalności, jeśli jest to niezbędne do ochrony interesów wierzyciela. Czynności podejmowane z naruszeniem takiego zabezpieczenia nie wywołują skutków prawnych – i to realnie dyscyplinuje drugą stronę. Środki te bywają dotkliwe, ale często są też jedyną realną ochroną, gdy firma nadal działa, a jednocześnie generuje ryzyko dalszego uszczuplania majątku. 

Warto pamiętać, że zabezpieczenie nie obejmie składników majątku wyłączonych spod egzekucji, a zabezpieczenie roszczeń pieniężnych przeciwko Skarbowi Państwa jest niedopuszczalne. 

Prawo przewiduje też rozwiązania „szyte na miarę” konkretnych spraw. W postępowaniach alimentacyjnych zabezpieczenie może polegać po prostu na zobowiązaniu do bieżącej zapłaty określonej kwoty – bez konieczności wykazywania interesu prawnego w takim zakresie jak w sporach gospodarczych. Liczy się tu przede wszystkim uprawdopodobnienie samego roszczenia. 

Co ciekawe, nawet rzeczy ulegające szybkiemu zepsuciu mogą zostać objęte zabezpieczeniem, jeśli dłużnik nie ma innego majątku, a ich szybka sprzedaż pozwoli ochronić interes wierzyciela. 

Jeżeli zabezpieczenie dotyczy osoby pozostającej w małżeństwie, możliwe jest także objęcie nim majątku wspólnego, przy czym małżonek obowiązanego ma prawo zareagować – co jednak nie zawsze wstrzymuje wykonanie zabezpieczenia. To kolejny przykład, jak bardzo techniczna i wielowątkowa potrafi być ta instytucja. 

Przy zabezpieczeniu roszczeń niepieniężnych wachlarz środków jest jeszcze szerszy i znacznie bardziej elastyczny. Sąd może w szczególności tymczasowo uregulować prawa i obowiązki stron lub uczestników postępowania na czas trwania sporu, zakazać określonych działań, zawiesić postępowania egzekucyjne, nakazać wpis ostrzeżenia do księgi wieczystej lub rejestru, a w sprawach gospodarczych – zabezpieczyć interes przedsiębiorcy przed dalszym naruszaniem jego praw. 

Co ważne, choć co do zasady zabezpieczenie nie może zmierzać do zaspokojenia roszczenia, przy roszczeniach niepieniężnych sąd może odejść od tej reguły, jeżeli jest to konieczne, by odwrócić grożącą szkodę lub zapobiec nieodwracalnym skutkom. To bardzo istotne w realiach rynkowych, gdzie jeden niekontrolowany ruch konkurenta potrafi zniszczyć lata pracy. 

W zależności od rodzaju sprawy zabezpieczenie może dotyczyć również sfer szczególnie wrażliwych. Przykładowo, w sprawach o ochronę dóbr osobistych możliwe jest czasowe wstrzymanie publikacji określonych treści, czy też nawet wypowiadania się w określonej materii, w sporach dotyczących czynów nieuczciwej konkurencji – czasowe zakazy lub nakazy mające zapobiec dalszemu naruszaniu tajemnicy przedsiębiorstwa, a w sprawach z zakresu prawa pracy – nakaz dalszego zatrudniania pracownika do czasu zakończenia postępowania.  

Dodatkowo, zabezpieczenie może dotyczyć również obszarów niezwiązanych stricte z majątkiem. Zabezpieczenie bywa zatem także stosowane w sprawach rodzinnych, w tym dotyczących pieczy nad małoletnimi dziećmi czy korzystania ze wspólnego mieszkania, gdy wymaga tego ochrona interesów stron lub dzieci. Przykładowo w sprawach rodzinnych pozwala tymczasowo uregulować kwestie pieczy nad małoletnimi dziećmi oraz kontaktów z nimi, jeszcze zanim zapadnie wyrok. Dzięki temu sąd zapobiega chaosowi i konfliktom, które mogłyby negatywnie odbić się na dziecku w trakcie długotrwałego postępowania. 

W sprawach związanych z przeciwdziałaniem przemocy domowej zabezpieczenie może polegać na czasowym utrzymaniu w mocy określonych nakazów lub zakazów – np. dotyczących opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania, zakazu zbliżania się do osoby pokrzywdzonej czy zakazu kontaktowania się. Celem nie jest rozstrzygnięcie sporu co do winy, lecz natychmiastowa ochrona życia, zdrowia i bezpieczeństwa, zanim sprawa zostanie rozpoznana co do istoty. 

Podobnie w sprawach z zakresu prawa pracy zabezpieczenie może polegać na czasowym utrzymaniu zatrudnienia pracownika do momentu prawomocnego zakończenia postępowania, tak aby ewentualna wygrana nie okazała się iluzoryczna. Bez takiego zabezpieczenia nawet korzystny wyrok mógłby nie naprawić skutków wcześniejszego rozwiązania stosunku pracy. 

Warto pamiętać, że sąd każdorazowo waży interesy obu stron. Zabezpieczenie ma zapewnić realną ochronę powodowi, ale nie może paraliżować działalności obowiązanego bardziej, niż jest to konieczne. Dlatego dobrze przygotowany wniosek o zabezpieczenie roszczenia nie polega na „żądaniu wszystkiego”, lecz na precyzyjnym i przemyślanym, wskazaniu środka, dostosowanym do konkretnej sytuacji który faktycznie chroni interes biznesowy czy osobisty. 

To właśnie tu doświadczenie wybranej Kancelarii robi różnicę, a właśnie dobór właściwego środka często decyduje o skuteczności całego procesu. 

Jak prawidłowo przygotować wniosek o zabezpieczenie? 

Dobrze przygotowany wniosek o zabezpieczenie roszczenia to nie jest formalność. To narzędzie procesowe, które – użyte właściwie – potrafi zmienić układ sił. 

Podstawą są co do zasady dwie przesłanki: 

• Uprawdopodobnienie roszczenia – nie musisz go jeszcze w pełni udowodnić, ale sąd musi zobaczyć, że Twoje żądanie ma sens. 

• Interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia – czyli wykazanie, że bez zabezpieczenia Twoje prawa będą zagrożone. 

Wniosek musi jasno wskazywać, jakiego zabezpieczenia żądasz. Inaczej wygląda zabezpieczenie roszczeń pieniężnych (np. zajęcie rachunku, hipoteka), a inaczej zabezpieczenie roszczenia niepieniężnego (np. zakaz określonych działań). Nie wystarczy skopiować „wniosek o zabezpieczenie roszczenia – wzór” z Internetu i podmienić nazw stron. 

W praktyce ogromne znaczenie ma też właściwe uzasadnienie. Sąd musi zrozumieć Twoją sytuację – ryzyko, presję czasu, konsekwencje biznesowe czy osobiste. Tu liczy się doświadczenie i znajomość realiów gospodarczych. 

Najczęstsze błędy „formalne” we wnioskach 

Niestety, wiele wniosków o zabezpieczenie roszczeń „odpada” nie dlatego, że roszczenie jest słabe czy bezpodstawne, lecz przez różnorakie błędy, w tym błędy formalne. 

Do najczęstszych należą: 

• brak wykazania interesu prawnego – sąd odmawia zabezpieczenia, jeśli wniosek nie pokazuje, dlaczego ochrona jest konieczna; 

• źle dobrany środek zabezpieczenia – np. taki, który w praktyce zmierza do zaspokojenia roszczenia, a nie tylko do jego zabezpieczenia; 

• niespójność między pozwem a wnioskiem o zabezpieczenie” – tu warto pamiętać, że wniosek o zabezpieczenie można wnieść zarówno przed wszczęciem postępowania, jak i w ramach toczącej się już sprawy. Jeśli wniosek składany jest w ramach postępowania, powinien być zgodny z treścią pozwu lub innego pisma inicjującego proces. W praktyce często pojawia się problem, gdy wniosek o zabezpieczenie dotyczy innych roszczeń lub kwot niż te, które są wskazane w pozwie – wówczas sąd może nie udzielić zabezpieczenia; 

• pominięcie kluczowych dokumentów – np. brak umów, faktur, wyciągów bankowych, które potwierdzają podstawę roszczenia; 

• lakoniczne, ogólnikowe uzasadnienie – wniosek powinien jasno wyjaśniać, dlaczego zabezpieczenie jest potrzebne i w jaki sposób chroni interesy wnioskodawcy. 

Błędy we wniosku o zabezpieczenie roszczenia mogą kosztować bardzo dużo. Nie chodzi tu tylko o odrzucenie wniosku przez sąd – konsekwencje mogą być znacznie poważniejsze. 

Jeśli wniosek jest nieprecyzyjny, niespójny z pozwem, brakuje w nim wymaganych dokumentów lub nie wykazuje jasno interesu prawnego, sąd może odmówić udzielenia zabezpieczenia. W praktyce oznacza to, że druga strona zyskuje czas, który może wykorzystać na działania zmieniające sytuację majątkową lub organizacyjną: sprzedaż nieruchomości, zbycie udziałów, przesunięcie środków finansowych, a nawet działania w ramach prowadzonej legalnie działalności gospodarczej, które utrudniają późniejsze wykonanie wyroku. 

Dlatego dobrze przygotowany wniosek musi być kompletny i spójny. Ważne jest, aby jasno wskazać rodzaj żądanego zabezpieczenia, jego zakres i sposób, w jaki chroni interes prawny strony. Należy też wykazać okoliczności uzasadniające potrzebę zabezpieczenia – czyli pokazać, że bez niego dalsze postępowanie mogłoby stracić sens. Wniosek składany przed wszczęciem sprawy powinien krótko przedstawić przedmiot roszczenia, natomiast wniosek w ramach już toczącego się postępowania musi być zgodny z pozwem i odwoływać się do faktycznego stanu sprawy. 

Nie można lekceważyć żadnego elementu formalnego: od wskazania właściwego sądu, przez precyzyjne określenie sumy zabezpieczenia, po dołączenie wszystkich dokumentów, które uprawdopodobniają roszczenie. Każdy brak lub nieścisłość zwiększa ryzyko, że sąd oddali wniosek – a przedsiębiorca zostaje bez ochrony, w sytuacji, w której każdy dzień zwłoki może mieć realne skutki finansowe lub operacyjne. 

Znaczenie zabezpieczenia dla skuteczności procesu 

W teorii każdy proces sądowy kończy się orzeczeniem. W praktyce przedsiębiorcy wiedzą jedno: wygrana na papierze nie zawsze oznacza realny sukces. To właśnie w tym miejscu zabezpieczenie roszczenia przestaje być dodatkiem do pozwu, a zaczyna pełnić rolę strategicznego narzędzia procesowego. 

Zabezpieczenie sprawia, że spór sądowy przestaje być grą na czas. Gdy druga strona ma świadomość, że jej rachunki mogą zostać zajęte, nieruchomość obciążona hipoteką albo kluczowe działania czasowo zablokowane, dynamika procesu zmienia się diametralnie. Nagle przeciąganie postępowania przestaje być opłacalne. 

Dla przedsiębiorcy wniosek o zabezpieczenie roszczenia to często pierwszy moment, w którym odzyskuje poczucie kontroli. Zamiast biernie czekać na wyrok, realnie chroni swój interes – czy to poprzez zabezpieczenie roszczeń pieniężnych, czy zabezpieczenie roszczenia niepieniężnego, którego naruszenie mogłoby wyrządzić nieodwracalną szkodę. 

Nie bez znaczenia jest także aspekt negocjacyjny. Dobrze dobrane zabezpieczenie bardzo często prowadzi do rozmów ugodowych. Druga strona zaczyna kalkulować ryzyko, a nie tylko liczyć na przewlekłość postępowania. W wielu sprawach gospodarczych to właśnie zabezpieczenie przesądza o tym, że spór kończy się szybciej – i na warunkach akceptowalnych dla przedsiębiorcy. 

Warto też pamiętać, że zabezpieczenie roszczenia chroni nie tylko przed brakiem majątku po stronie przeciwnika, ale również przed utratą sensu całego procesu. Bez zabezpieczenia nawet najlepsza argumentacja prawna może okazać się spóźniona. Zabezpieczenie mienia na poczet przyszłych roszczeń, hipoteka, zakazy czy czasowe uregulowanie relacji stron – to wszystko sprawia, że wyrok sądu ma realną wartość. 

Dlatego właśnie zabezpieczenie roszczenia należy traktować jako integralną część strategii procesowej, a nie formalność. W dobrze prowadzonym sporze to ono często decyduje o tym, czy proces będzie skuteczny nie tylko w teorii, ale przede wszystkim w biznesowej rzeczywistości. 

Więcej na: https://kkplegal.pl/uslugi/reprezentacja-w-procesach-sadowych/

Partner | Adwokat
Bartosz Bilicz